Lịch sử hình thành tỉnh Tuyên Quang (bao gồm hai tỉnh Tuyên Quang và Hà Giang trước khi hợp nhất) gắn liền với quá trình xác lập, quản lý và bảo vệ vùng biên cương phía Bắc của Tổ quốc. Ngay từ buổi đầu các Vua Hùng dựng nước, vùng đất này thuộc bộ Vũ Định của nhà nước Văn Lang, luôn giữ vị trí chiến lược là “phên dậu của Trung châu, cũng là nơi địa đầu quan yếu”.

Qua các triều đại phong kiến độc lập tự chủ, danh xưng Tuyên Quang lần đầu tiên xuất hiện trong thư tịch cổ vào thời nhà Trần với tên gọi lộ Tuyên Quang. Đến năm Quang Thuận thứ 7 (năm 1466), Lê Thánh Tông chia nước ta thành 12 đạo thừa tuyên, đặt Thừa tuyên Tuyên Quang gồm một phủ (thủ phủ là Yên Bình), một huyện (Phúc Yên) và 5 châu: Thu Vật, Lục Yên, Đại Man, Bình Nguyên, Bảo Lạc. Đến năm Hồng Đức 21 (năm 1490), Đạo Thừa tuyên đổi tên là xứ Tuyên Quang, tên phủ, huyện không thay đổi. Bước sang đầu triều Nguyễn năm 1802, Tuyên Quang được tổ chức thành một trấn.

Bước ngoặt lịch sử quan trọng diễn ra vào năm Tân Mão 1831, khi vua Minh Mệnh tiến hành cuộc cải cách bộ máy hành chính quy mô lớn trên toàn quốc, chia định địa hạt từ Quảng Trị trở ra thành 18 tỉnh. Theo ghi chép trong Đại Nam thực lục chính biên, ngày mồng 1 tháng 10 âm lịch năm Minh Mệnh thứ 12 (tức ngày 04/11/1831 dương lịch), tỉnh Tuyên Quang chính thức được thành lập, trở thành một đơn vị hành chính cấp tỉnh trực thuộc triều đình phong kiến Việt Nam. Khi mới thành lập, tỉnh gồm 1 phủ (Yên Bình), 1 huyện (Hàm Yên) và 5 châu (Vị Xuyên, Thu Vật, Đại Man, Lục Yên, Bảo Lạc), có địa giới trải rộng phía bắc giáp tỉnh Quảng Tây và Vân Nam (Trung Quốc), phía Đông giáp tỉnh Cao Bằng và Thái Nguyên, phía Nam giáp Sơn Tây (nay thuộc thành phố Hà Nội) và Hưng Hóa (nay thuộc tỉnh Phú Thọ), phía Tây giáp Lào Cai.

Trải qua các giai đoạn của lịch sử, địa giới hành chính của tỉnh nhiều lần được điều chỉnh để đáp ứng yêu cầu cách mạng trong từng thời kỳ: Từ những lần chia tách, tái lập thời Pháp thuộc, cho đến việc hợp nhất hai tỉnh Tuyên Quang và Hà Giang thành tỉnh Hà Tuyên vào năm 1976, rồi chia tách thành hai tỉnh vào năm 1991. Thực hiện Nghị quyết số 60-NQ/TW ngày 12/4/2025 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng và các nghị quyết của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, từ ngày 01/7/2025, tỉnh Tuyên Quang và tỉnh Hà Giang chính thức hợp nhất lại với tên gọi là tỉnh Tuyên Quang. Sự kiện này không chỉ thể hiện mối liên hệ lịch sử máu thịt, chung một cội nguồn giữa hai vùng đất mà còn là bước đi chiến lược nhằm tinh gọn bộ máy, mở ra không gian phát triển toàn diện và bền vững cho khu vực Trung du và Miền núi phía Bắc.

Trong suốt chiều dài lịch sử, Nhân dân các dân tộc trên địa bàn tỉnh luôn nêu cao tinh thần yêu nước, bất khuất chống ngoại xâm. Dưới ách áp bức của thực dân Pháp, hàng loạt cuộc khởi nghĩa đã nổ ra như cuộc khởi nghĩa của đồng bào Mông ở Đồng Văn (1903), cuộc nổi dậy của đồng bào Nùng ở Hoàng Su Phì (1905), phong trào đấu tranh ở Đường Thượng (1911 - 1912) và các cuộc đấu tranh chống bắt phu, thu thuế tại Bắc Quang, Vị Xuyên, Hoàng Su Phì... Ở Tuyên Quang, tiêu biểu có phong trào đấu tranh hưởng ứng phong trào Cần Vương, tham gia vào hoạt động của nghĩa quân Đề Thám, phong trào yêu nước để tang nhà yêu nước Phan Chu Trinh và phản đối bản án của thực dân Pháp đối với nhà cách mạng Phan Bội Châu…

Khi ánh sáng của Đảng Cộng sản Việt Nam soi đường, ngày 20/3/1940, Chi bộ Mỏ Than - chi bộ cộng sản đầu tiên của tỉnh - được thành lập, đánh dấu bước ngoặt đưa phong trào đấu tranh của Nhân dân địa phương gắn liền với sự nghiệp giải phóng dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng. Trong cao trào tiền khởi nghĩa năm 1945, từ tiếng súng thắng lợi của khởi nghĩa Thanh La (đêm 10/3/1945) và sự ra đời của châu Tự Do, đến tháng 5/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã về Tân Trào, lựa chọn nơi đây làm Thủ đô Khu giải phóng. Chính tại mảnh đất lịch sử này, Hội nghị toàn quốc của Đảng và Đại hội Quốc dân (tháng 8/1945) đã quyết định những vấn đề trọng đại của dân tộc, phát lệnh Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trên cả nước.

Bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 - 1954), Tuyên Quang một lần nữa vinh dự đảm nhận sứ mệnh Thủ đô Kháng chiến, nơi Trung ương Đảng, Chính phủ, Quốc hội và Chủ tịch Hồ Chí Minh ở, làm việc để lãnh đạo toàn dân kháng chiến. Cùng lúc đó, quân và dân trên địa bàn Hà Giang vừa đấu tranh chống các lực lượng phản động, bảo vệ biên giới, vừa huy động gần 2 triệu ngày công và 27.500 tấn lương thực chi viện cho các chiến dịch lớn, góp phần làm nên Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954 lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu.

Trong giai đoạn kháng chiến chống đế quốc Mỹ, cứu nước (1954 - 1975), Đảng bộ và Nhân dân các dân tộc tỉnh Tuyên Quang và Hà Giang tập trung khôi phục, phát triển kinh tế, cải tạo và xây dựng chủ nghĩa xã hội; đồng thời thực hiện nhiệm vụ hậu phương lớn, góp sức người, sức của cho tiền tuyến miền Nam, bảo vệ vững chắc địa bàn chiến lược phía Bắc.

Tháng 3/1961 trở thành dấu mốc thiêng liêng khắc sâu trong đồng bào các dân tộc khi Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp về thăm Tuyên Quang (19 - 20/3/1961) và Hà Giang (26 - 27/3/1961). Những lời căn dặn ân tình của Bác về giữ gìn sự đoàn kết chặt chẽ, ra sức tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm, xóa mù chữ và chăm lo đời sống đồng bào rẻo cao đã trở thành kim chỉ nam cho mọi hành động của Đảng bộ và Nhân dân trong tỉnh.

Khắc ghi lời Bác dạy, quân và dân Tuyên Quang đã anh dũng bắn rơi 21 máy bay Mỹ trong các đợt chống chiến tranh phá hoại. Trên vùng cao nguyên đá hiểm trở, với ý chí sắt đá và tinh thần đoàn kết, ngày 10/3/1965, tuyến đường Hạnh Phúc dài 166 km nối thị xã Hà Giang đi Mèo Vạc đã hoàn thành, trở thành biểu tượng bất diệt của sức lao động bền bỉ và khát vọng vươn lên thoát nghèo, phát triển văn hóa, giáo dục, y tế của đồng bào các dân tộc.

Khi hai tỉnh hợp nhất thành tỉnh Hà Tuyên (1976 - 1991), truyền thống đoàn kết, gắn bó giữa hai vùng đất càng được thử thách và tỏa sáng trong lửa đạn của cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc. Từ tháng 02/1979 và suốt những năm tháng ác liệt tại mặt trận Vị Xuyên, quân và dân Hà Tuyên đã kiên cường bám trụ, chiến đấu dũng cảm, quyết tâm bảo vệ từng tấc đất thiêng liêng của Tổ quốc, đồng thời tháo gỡ khó khăn trong sản xuất để nâng sản lượng lương thực từ 154.100 tấn (năm 1976) lên 270.735 tấn (năm 1985). Ghi nhận những cống hiến và hy sinh to lớn đó, năm 1985, Đảng và Nhà nước đã trao tặng quân và dân tỉnh Hà Tuyên phần thưởng cao quý: Huân chương Sao Vàng và Huân chương Hồ Chí Minh.

Sau khi chia tách vào năm 1991, trải qua hơn ba thập kỷ kiên trì thực hiện đường lối đổi mới (1991 - 2025), cả Tuyên Quang và Hà Giang đều phát huy mạnh mẽ ý chí tự lực, tự cường, khai thác hiệu quả tiềm năng riêng có để bứt phá:

- Tại địa bàn Tuyên Quang: Tỉnh tập trung tạo đột phá trong công nghiệp, phát triển nông - lâm nghiệp hàng hóa gắn với xây dựng nông thôn mới và du lịch lịch sử. Giai đoạn 2010 - 2015, Tuyên Quang chính thức thoát khỏi tình trạng kém phát triển. Công tác giảm nghèo đạt thành tựu ấn tượng khi tỷ lệ hộ nghèo giảm mạnh từ trên 20% (năm 2010) xuống chỉ còn 3% vào năm 2025.

- Tại địa bàn Hà Giang: Vượt qua xuất phát điểm thấp và địa hình chia cắt, tỉnh đã dồn lực đột phá về hạ tầng giao thông, thương mại biên giới và bảo tồn bản sắc văn hóa gắn với du lịch. Đến năm 2025, quy mô kinh tế của tỉnh đạt 40.950 tỷ đồng (tăng 1,58 lần so với năm 2020); tỷ lệ hộ nghèo giảm từ trên 50% (năm 2010) xuống còn 15%; thu nhập bình quân đầu người tăng từ khoảng 10 triệu đồng lên trên 30 triệu đồng/người/năm. Du lịch Hà Giang vươn tầm quốc tế khi liên tiếp được vinh danh là Điểm đến mới nổi hàng đầu châu Á (năm 2023) và Điểm đến Văn hóa hàng đầu châu Á (năm 2024)…

Những thành tựu toàn diện trong giai đoạn 1991 - 2025 đã tạo tiền đề lý tưởng để hai địa phương bổ sung lợi thế cho nhau, hình thành một chỉnh thể kinh tế - văn hóa - quốc phòng thống nhất liên kết chặt chẽ giữa vùng trung du, miền núi và biên giới khi hợp nhất từ ngày 01/7/2025.

Ngay sau khi hợp nhất và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp từ tháng 7/2025, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân tỉnh Tuyên Quang đã nhanh chóng ổn định tổ chức, thống nhất ý chí và hành động. Công tác sắp xếp, tinh gọn bộ máy được thực hiện quyết liệt, hiệu quả: toàn tỉnh đã xử lý dứt điểm 1.529/1.616 cơ sở nhà, đất dôi dư (đạt 94,62%); sắp xếp giảm 485 cơ sở giáo dục công lập (giảm 45,6%). Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Tuyên Quang lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 - 2030 được tổ chức thành công, hoạch định chiến lược phát triển cho không gian hành chính mới với Đảng bộ vững mạnh gồm 130 đảng bộ trực thuộc, gần 140.000 đảng viên (tính đến tháng 10/2026).

Bước sang năm 2026 - năm đầu tiên thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm (2026 - 2030) và Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, bức tranh kinh tế - xã hội của tỉnh trong 9 tháng đầu năm đã ghi nhận những gam màu tươi sáng:

- Tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) 9 tháng năm 2026 ước tăng 7,85% so với cùng kỳ (riêng quý III đạt 8,26%); chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) tăng 9,01% (quý III ước tăng 9,1%). Toàn tỉnh hiện có 55 nhà máy điện đang vận hành với tổng công suất 1.359,7 MW và hoàn thành thêm 07 dự án công nghiệp mới. Đặc biệt, tỉnh đã vươn lên đứng thứ 2 cả nước về Chỉ số FTA Index năm 2025 và thu hút mới 20 dự án đầu tư với tổng vốn đăng ký trên 12.163 tỷ đồng.

- Diện tích trồng rừng 9 tháng đạt 16.507,4 ha (vượt 9,3% kế hoạch năm); toàn tỉnh sở hữu 357 sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên. Phát huy lợi thế đường biên và cửa khẩu, kim ngạch xuất nhập khẩu 9 tháng ước đạt 1.075,74 triệu USD, tăng tới 30,21% so với cùng kỳ năm 2025; thu ngân sách nhà nước ước đạt 5.731,1 tỷ đồng (bằng 79,7% dự toán Trung ương); tổng vốn đầu tư toàn xã hội đạt 22.556,84 tỷ đồng.

- Sự kết nối tuyệt vời giữa các “địa chỉ đỏ” cách mạng Tân Trào với kỳ quan Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn đã đưa Tuyên Quang lọt vào Top 51 điểm đến đẹp nhất thế giới do Tạp chí quốc tế Time Out bình chọn. Trong 9 tháng đầu năm 2026, tỉnh đã đón trên 3,243 triệu lượt khách (trong đó có 567.443 lượt khách quốc tế), mang lại tổng doanh thu du lịch ước đạt trên 8.984,2 tỷ đồng.

- Tỉnh đang tích cực xây dựng 17 trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới; khám sức khỏe miễn phí cho trên 143.000 lượt người dân vùng biên. Phong trào “Bình dân học vụ số” lan tỏa mạnh mẽ với 1.929 Tổ công nghệ số cộng đồng; phủ sóng internet cáp quang và 5G đến 100% trung tâm xã, phường, gắn với cải cách hành chính (thí điểm cơ chế “Luồng xanh”, tiếp công dân trực tuyến), nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp. Đồng bào các dân tộc cũng đồng lòng hiến trên 21.900 m² đất, đóng góp xây dựng 181 km đường bê tông nông thôn.

Kỷ niệm 195 năm Ngày thành lập tỉnh Tuyên Quang (04/11/1831 - 04/11/2026) là dịp để mỗi cán bộ, đảng viên, chiến sĩ lực lượng vũ trang và Nhân dân các dân tộc trong tỉnh cùng ôn lại truyền thống lịch sử vẻ vang, tri ân sâu sắc công lao của các bậc tiền nhân và các thế hệ cha anh đã cống hiến, hy sinh vì quê hương, đất nước. Tự hào về quá khứ hào hùng, toàn Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân các dân tộc tỉnh Tuyên Quang nguyện đoàn kết một lòng, phát huy ý chí tự lực, tự cường, khơi dậy mọi nguồn lực và khát vọng đổi mới, sáng tạo, quyết tâm xây dựng tỉnh Tuyên Quang ngày càng giàu đẹp, văn minh, phát triển nhanh và bền vững, vững tin cùng cả nước tiến bước vào kỷ nguyên phát triển mới.